Сметате дека сте добар човек, се ужаснувате од насилството и мислите дека никогаш не би биле способни да направите некое страшно злосторство врз други луѓе? Размислете уште еднаш.

Во август 1971 година социјалниот психолог Филип Зимбардо изведе озлогласен експеримент на Стенфорд Универзитетот, од чии што резултати и ден денес луѓето ги подлазуваат морници заради она што го откриваат за темната страна на човековата природа. Во книгата "Ефектот Луцифер: Како добрите луѓе стануваат лоши" (според која во 2001 година е снимен германскиот филм "Das Experiment"), Зимбардо се присетува на затворскиот експеримент во Стeнфорд до најситни и најживописни детали. Гледаме како фини луѓе од средната класа се претвораат во садисти; експериментот е прерано прекинат заради неговата разурнувачка моќ. Овие настани го обликуваа остатокот на кариерата на Зимбардо, фокусирајќи го на природата на злото, вклучувајќи насилство, измачување и тероризам. Во 2004 година тој беше сослушан како сведок експерт на одбраната на еден маршал по повод настаните во Абу Граиб. Во оваа нова книга Зимбардо детално ги анализира настаните во Абу Граиб, користејќи ги истражувањата од областа на социјалната психологија, војните истражни извештаи, своите сопствени интервјуа и стотици фотографии кои никогаш не беа објавени во пошироката јавност. Како и рускиот поет Александар Солжењицин, бивш затвореник во гулагот на Сталин, тој аргументира дека "Линијата помеѓу доброто и злото се наоѓа во центарот на секое човечко срце."

Во продолжение следат неговите размислувања на оваа тема.

СТРАШНИТЕ ЗЛОСТАВУВАЊА ВО АБУ ГРАИБ

Во мај 2004 година сите ние видовме фотографии на млади Американци и Американки како вршат невидени злоставувања врз цивили кои требаа да ги заштитат. Мачителите и измачуваните беа прикажани во широк спектар на дигитално документирани изопачености извршени од страна на војниците. На сликите е прикажано удирање, плескање и шутирање на затворениците; скокање врз нивните стопала; присилно терање на затворениците да се наредат во форма на пирамида или на купче; принудување на затворениците од машки пол да мастурбираат или симулираат орален секс; влечење на затвореник за колан закачен околу неговиот врат; и користење на кучиња истренирани за напади без заштитни маски да ги плашат затворениците.

Бев шокиран, но не и изненаден. Медиумите и обичните луѓе насекаде низ светот се прашуваа како вакви злосторства може да извршат овие седуммина мажи и жени, кои војните водачи ги обележаа како "лоши војници" и "неколку скапани јаболка." Наместо тоа, се запрашав кои околности во тој затворски блок можеа да го пореметат балансот и да натераат дури и добри војници да сторат толку ужасни работи.

Причината што бев шокиран но не и изненаден од фотографиите и приказните за злоставување на затворениците во Абу Граиб беше тоа што, три децении порано, бев сведок на изненадувачки слични сцени во пројект со кој јас управував: Голи, оковани затвореници со вреќи преку главите, чувари кои се качуваат на грбот на затворениците додека прават склекови, чувари кои сексуално ги понижуваат затворениците, и затвореници кои страдаат од екстремен стрес. Некои прикази од мојот експеримент практично можат да се заменат со оние од Ирак.

Не само што имам видено вакви настани, туку и бев одговорен за создавање на услови кои овозможија да се случат такви злосторства. Како главен истражувач на проектот, дизајнирав експеримент кој пред здрави, интелегентни студенти на колеџ постави барање да бидат или затвореници или чувари во реално симулирано затворско окружение каде требаше да живеат и работат неколку недели. Моите помошници истражувачи студенти и јас сакавме да ја разбереме динамиката која функционира во психологијата на затвореништво.

Како обични луѓе се прилагодуваат на таква институционална поставеност? Како разликата во моќта помеѓу затворениците и чуварите се манифестира во нивното секојдневно меѓудејство? Доколку ставите добри луѓе на лошо место, дали луѓето триумфираат или местото ги расипува? Дали насилството кое е својствено за повеќето вистински затвори нема да постои во затвор со добри момчиња од средната класа?

АНОНИМНОСТ И ДЕИНДИВИДУАЛИЗАЦИЈА

Трајниот интерес за Стенфорд затворскиот експеримент во текот на многу декади произлегува, мислам, од потресното откритие на експериментот за "трансформација на карактерот" – добрите луѓе одненадеж починуваат зло како стражари или се патолошки пасивни затвореници како одговор на ситуационите сили кои делуваат на нив.

Ситуационите сили доаѓаат на власт со помош на воведување униформи, костими и маски, сите оние работи кои ја маскираат вообичаената појава на една личност кои произведуваат анонимност и ја намалуваат личната одговорност. Кога луѓето се чувствуваат анонимни во одредена ситуација, како никој да не е свесен за својот вистински идентитет (и така никој веројатно нема да се грижи), тие можат полесно да бидат поттикнати да се однесуваат антисоцијално.

Кога сите членови на групата се во деиндивидуализирана состојба, се менува функционирањето на нивната психа: живеат во проширен – сегашен момент кој ги прави минатото и иднината далечни и небитни. Чувствата преовладуваат над разумот, а делувањето доминира со размислувањето. Вообичаените когнитивни и мотивациони  процеси кои го прават однесувањето социјално прифатливо повеќе не владеат со луѓето. Станува толку лесно да се војува како и да се води љубов, без притоа да се размислува за последиците.

Во Абу Граиб, Чип Фредерик се присетува, "Беше јасно дека нема одговорност". Стана норма стажарите да не ги носат своите војни униформи додека се на должност. Сите околу нив, во најголем број посетители и цивилни испрашувачи доаѓаа и си заминуваа неименувани. Никој кој беше на одговорна позиција не беше лесно препознатлив, а во наизглед непрегледната толпа затворениците, кои носеа портокалова облека или беа голи, исто така не можеа да се разликуваат помеѓу себе. Тоа беше најекстремна опција за создавање деиндивидуализација која што можам да ја замислам.

Дехуманизацијата на затворениците се случи врз основа на нивните обични броеви, присилната голотија и едноообразниот изглед, како и од неспособноста на стражарите да го разберат нивниот јазик. Еден припадник на ноќната смена, Кен Дејвис, подоцна извести како дехуманизацијата навлезе во нивниот начин на размислување: "Веднаш штом ќе пристигнеа затворениците, истиот момент им беа ставани вреќи за песок на главите. Ги врзуваа со лисици; фрлаа на земја; некои ги соблекуваа. Ни беше речено на сите дека тие не се ништо друго освен кучиња...Почнувате да гледате на овие луѓе како на нешто помалку човечко, и почнувате да им правите работи кои никогаш не би можеле ни да ги замислите."

Стенфорд Затворскиот Експеримент се потпираше и на деиндивидуализирачки рефлектирачки наочари за сонце кои стражарите ги носеа на стандардните униформи во воен стил. Моќта која стражарите ја чувствуваа секојпат кога ќе ги облечеа униформите беше истоветна со немоќта која затворениците ја чувствуваа во нивната изгужвана затворска облека. Очигледно, затворот Абу Граиб беше многу посмртоносна околина отколку нашиот релативно доброќуден затвор на Стенфорд. Како и да е, во двата случаи, најлошите злоставувања се одвиваа за време на ноќната смена, кога стражарите чувствуваа дека има најмалку шанси да бидат забележани од страна на претпоставените. Тоа подсеќа на Голдинговиот "Господар на мувите", каде возрасните надзорници беа отсутни додека маскираните ограбувачи пустошеа.

ЗОШТО СЕ БИТНИ СИТУАЦИИТЕ  

Ние сакаме да веруваме во суштинската, непроменлива добрина на луѓето, во нивната моќ да одолеат на надворешни притисоци. Стенфорд затворскиот експеримент јасно како звук на труба ни сигнализира да ги напуштиме едноставните поими дека добрината доминира во лоши Ситуации. Најдобро можеме да ги избегнеме, предизвикаме и промениме негативните ситуациони сили само доколку го препознаеме нивниот потенцијал да не "заразат" како и останатите кои биле во слични ситуации. Оваа лекција би требало повеќе пати да биде предавана преку трансформациите во однесувањето на нацистичките чувари во концентрационите логори, и преку геноцидите и злосторствата извршени во Босна, Косово, Руанда, Бурунди и суданскиот регион Дарфур.

Било кое дело починето од кое и да е човечко суштество, колку и да е ужасно, е можно да биде извршено од секого од нас – под вистински околности. Ова сознание не го оправдува злото; го демократизира, распределувајќи го помеѓу обични извршители а не меѓу изопачени луѓе и деспоти. Најважна лекција од затворскиот експеримент Стенфорд е дека одредени ситуации можат да не натераат да се однесуваме на начини кои никако однапред не би можеле да ги предвидиме.